W 1668 roku Jean de La Fontaine pisał: „Bajki zawierają nie tylko morał - uczą także innych rzeczy. Przedstawiają rozmaity charakter zwierząt oraz różne ich cechy; przedstawiają tedy i nasze właściwości, ponieważ jesteśmy jakby kwintesencją tego, co w stworzeniach nierozumnych złe i dobre. Treść ich utwierdza osoby starsze w wiedzy nabytej doświadczeniem, dzieci zaś uczy tego, czego dowiedzieć się powinny. Dzieci są na tym świecie nowoprzybyłymi, nie znają tedy ani jego mieszkańców, ani samych siebie. Już Platon życzył sobie by dzieci wysysały bajki Ezopa z mlekiem matki, niańkom nakazywał, aby swoich pupilów uczyły tych bajek; nigdy bowiem nie za wcześnie na lekcje mądrości i cnoty. Miast później z musu poprawiać obyczaje, kształtujmy je, póki nie są jeszcze ani złe, ani dobre.”
Podkreśliłem te słowa widząc w nich aktualność i receptę na antidotum niezbędne przy uzdrawianiu III Rzeczypospolitej.

Bajki, baśnie i legendy stanowią część literatury ludowej, które usystematyzowane przez folklorystę fińskiego Antti Aarne (1867-1925) i amerykańskiego Stitha Thompsona (ich klasyfikacja w 2004 roku została rozwinięta przez Hansa - Jörga Uthera) prezentowane być mogą w siedmiu grupach. Grupy te obejmują:

I. (pierwsza) - bajki zwierzęce,

II. (druga) - baśnie magiczne,

III. (trzecia) - legendy,

IV. (czwarta) - bajki nowele o niezwykłych przygodach,

V. (piąta) - kawały i anegdoty,

VI. (szósta) - bajki ajtiologiczne,

VII. (siódma) - opowieści wierzeniowe i podania.
Niepełna byłaby niniejsza prezentacja bez chociażby zwięzłego określenia znaczenia następujących terminów:

  • alegoria oznacza wyrażenie prawd albo uogólnień o ludzkim postępowaniu albo doświadczeniu za pomocą symbolicznych, fikcyjnych postaci, działań albo także całej fabuły (zwłaszcza: bajek czy przypowieści);
  • anegdota jest zwięzłym opowiadaniem o charakterystycznym epizodzie z życia historycznej lub, rzadziej, fikcyjnej osoby, zakończonym zaskakującą, dowcipną puentą;
  • apolog to określenie bajki zwierzęcej, w której występują jako bohaterowie zwierzęta, ptaki i przedmioty;
  • bajka to podstawowy gatunek ustnej twórczości ludowej ukształtowany w starożytności, a pisana prozą lub wierszem stanowi utwór epicki zawierający naukę moralną. Zaliczana jest do odrębnego gatunku literatury dydaktycznej;
  • bajka ajtiologiczna to bliska legendom opowieść o pochodzeniu pewnych zjawisk czy nazw, tłumaczonym w sposób stale naiwny, ale często zabawny;
  • baśń, także jeden z podstawowych gatunków epiki ludowej, to fantastyczna opowieść o nadnaturalnych postaciach i zjawiskach, odzwierciedlająca ludowe wierzenia, poglądy, stosunki międzyludzkie, ludową mądrość;
  • bylina jest starą rosyjską ludową pieśnią epicką o treści bohaterskiej lub społeczno-obyczajowej, które powstawały w okresie XI - XV wieku, a zapisane od XVII wieku;
  • kawał to dowcipna, często dwuznaczna anegdotka wyrażająca, w zabawny sposób, postrzegane śmieszne strony zjawisk, zdarzeń i ludzi;
  • legenda to opowieść fantastyczna, nasycona motywami niezwykłości i cudowności, zwłaszcza z życia świętych i męczenników, a także o wydarzeniach historycznych, rozpowszechniona głównie w średniowieczu;
  • mit jest opowieścią sakralną wyrażającą, uzasadniającą i unifikującą wierzenia religijne. Stanowi rodzaj pierwotnej poezji operującej symbolem, metaforą, alegorią. To opowieść o bogach, demonach, legendarnych bohaterach; stanowi próbę wyjaśnienia odwiecznych zagadnień bytu, świata i człowieka, życia i śmierci, dobra i zła;
  • nowela to drobny utwór epicki prozą o jednowątkowej fabule i wyrazistej kompozycji. Oznacza się akcją bogatą w konflikty, zmierzającą do punktu kulminacyjnego stanowiącego ośrodek kompozycyjny i zakończoną puentą. Tradycje noweli sięgają starożytności, ale jako gatunek została ukształtowana na przełomie średniowiecza i odrodzenia. Twórcą klasycznego wzorca był G. Boccaccio („Decameron” - 1400 r.). Gatunek ten znany jest także w literaturze orientalnej, należą bowiem do niego słynne „Baśnie z tysiąca i jednej nocy”;
  • opowieść wierzeniowa to niezupełnie trafnie wyodrębnione opowieści o duchach i strachach wprowadzające motywy bardzo interesujące, takie jak sabat czarownic na Łysej Górze;
  • podanie to opowieść ludowa osnuta wokół osoby, miejsca, wydarzenia, związana z faktem historycznym lub domniemanym, bogata w elementy fantastyki;
  • saga to określenie skandynawskich dzieł prozy narracyjnej, powstałych w średniowieczu, przekazywanych ustnie, a spisanych w okresie XIII - XIV wieku w Islandii. Z uwagi na tematykę rozróżnia się: rodowe, królewskie i legendarne. Służą poznaniu mitologii nordyckiej.


 



...Pięknych bajek słuchać wolej,
Co się działy w dawnej dobie
:„Był raz sobie...Był raz sobie..”

Snuje się wraz z wątkiem nici
Czar, którego myśl nie schwyci,
Urok dziwu snem się przędzie,
Coś, co nigdzie - a co wszędzie,
Coś, co nigdy - a co zawsze,
Najsmutniejsze, najłaskawsze,
Znane, a nieodgadnione,
Posiadane, a stracone,
Coś z żałoby i pociechy,
Coś przez łzy i półuśmiechy...

To nie pląsy leśnych dziewic,
Nie jadący w bój królewic,
Nie darami hojna wróżka,
Nie przecudny los Kopciuszka,
Lecz lot uszczęśliwia zawdy
Z bólu jawy w sen nieprawdy..

(z „Wieczornicy” Leopolda Staffa)

   

copyright by Wiesław Osuchowicz 2005

design by combinat.net